Türkçe Sözlük Üzerine

Pr. Dr. Osman F. Sertkaya 15.07.2010 3878

T
ürk dilinin yazılı ilk metinlerinin bu gün en az üç mükemmel sözlüğü vardır. Fakat Türkiye Türkçesine ait olan mükemmel bir sözlüğü yoktur. Merhum Şemseddin Sami'nin 80 yıl kadar önce tek başına yayımlamış olduğu 29.000 kelimelik “kamus-ı Türkî” sinden beri Türkiye'de ciddi bir sözlük yayımlanmamıştır. Tanzimattan bu yana yazdan eserleri anlamak için mükemmel bir sözlüğe ihtiyacımız vardır. 150 yıldan beri yazılmış eserleri anlamak ancak bu şekilde mümkün olur.

Türk Dil Kurumu'nun “kamus-ı Türkî” 'den bile az kelime ihtiva eden ve 6. baskısı yapılan “Türkçe sözlük” Türkçenin bugünkü ihtiyacını karşılamaktan çok uzaktır.

TDK'nun Türkçe Sözlüğünde "Osmanlıca sözcükler" adı altında Arap ve Fars asıllı Türkçeleşmiş kelimeler, "dilde kullanmadığı" ileri sürülerek tasfiye edilmiş ve edilmektedir. Böylece dilde kasıtlı olarak "kelime fakirliği" ne gidilmektedir. Bu sözlük'teki bir yanlış da "Osmanlıca sözcük" saydıkları kelimelere verdikleri karşılıklardır.

Türkçe Sözlüğü hazırlayanlara göre “kalp” kelimesinin karşılığı “ yürek”, “kafa” kelimesinin karşılığı “baş”, “akıl” kelimesinin karşılığı “us” dur. Eğer “kalp” "yürek" demek olsaydı, "merhametsiz" mânâsına gelen “kalpsiz” ile "korkak" manasına gelen “yüreksiz”'in aynı mânâyı taşımaları gerekmez miydi?

Yine “kafa” ile “baş” aynı mânâya gelseydi “kafasız” ile “başsız”'ın da aynı mânâya gelmeleri gerekmez miydi? Halbuki “kafasız” "aptal, zeki olmayan", “başsız” ise "başı olmayan; reissiz, lidersiz" mânâlarını taşımaktadır.

“Akılda "us" demek olsaydı "aklı olan, zeki" mânâsına gelen “akıllı” kelimesi ile "yaramazlık yapmayan, sakin" mânâsına gelen "uslu" kelimelerinin eş manâlı olmaları gerekmez miydi?

“Türkçe sözlük’te kalp kelmesinin l. yürek, 2. yürek hastalığı, 3. duygu, his" olmak üzere üç mânâsı verilmiş ve bu üç karşılık için de “kalp kırmak (birinde) kalp olmamak, kalbi çarpmamak,kalbine doğmak, kalbine girmek, kalbine göre olmak üzere 6 kullanılışı zikredilmiştir.”

Peki şu kullanışlar nerededir?

“ Kalp acısı, kalp adalesi, kalp ağrısı, kalp atması, kalp bilgisi, kalp çarpması, kalp damarı, kalp dış zarı, kalp iç zarı, kalp kapağı, kalp karıncığı, kalp kasları, kalp krizi, kalp kifayetsizliği, kalp kulakçığı, kalp mütehassısı, kalp sektesi, kalp sesleri, kalp yetersizliği… vs..

Kalbi ağrımak, kalbi kanamak, kalbi kan ağlamak, kalbi kırılmak, kalbi olmak, kalbi tıkanmak, Kalbi yağ bağlamak. vs.. kalbi bozuk, kalbi bütün, kalbi fesat, kalbi temiz, kalbi geniş… vs

Kalbini kazanmak, kalbini kırmak, kalbini kaptırmak, kalbini vermek… vs kalbine göre vermek, kalbine işlemek.. vs.

Kalbinde yer edinmek, kalbinde kin ve garaz tutmak… vs.
Kalpten öpmek, kalpten anlamak, kalpten gelmek... vs.
Kalp kelimesi Türkçeye Arapçadan girmiştir diye onu "yürek" kelimesi ile değiştirmeye kalkanlar yukarıda verilen şekillerin kullanılışlarını ve bunların asli ve mecazi ifadelerini de Türkçeden kovmak isteyenlerdir.

Türkçe bu kadar fakirleştirilmeye layık bir dil midir?

İlgili Makaleler

Türk Dili
Türkçe'nin Cilveleri
Z
ihnim boşaldıkça, daha doğrusu rahat zamanlarımda Türkçe’nin güzelliklerini, orijinal cilvelerini düşünürüm. Mesela hırsız kelimesinin manâsı mâlûmdur “hır” sözü herhalde iyi bir vasıf olmamalı ki, başkasının malını çalana hırsız demişlerdir. Ama bunun müsbet şekli de kullanılır. Birinden olumsuz şekilde bahsederken:

—…
Türk Dili
Dil Öğretiminde Paradigma Değişimi Şart
M
illi Eğitim Bakanı Yusuf Tekin'in şu sözleri, aslında uzun yıllardır göz ardı edilen bir eğitim açmazını berrak bir şekilde ortaya koyuyor:

"Her imtihanda yani ortalama bir İngiliz vatandaşının bilmediği gramatik kaideleri çocuklara test imtihanında sorduk. Bu şekilde dil öğrettiğimizi varsaydık, bu mantığı…
Türk Dili
Uydurukca Türkçe'nin Felsefi Dili
K

İm demiş “Türkçe’nin şu andaki mevcut kelimeleri ile felsefe yapılamaz” diye?

Yapılır efendim, yapılır; bal gibi yapılır!

Meselâ, Hegel’in “Tinin Görüngübilimi”ni Türkçe mi okumak istediniz, işte buyurun:

“...İyi tikel özne ile onun istencinin özsel yanı olarak ilişkilidir ve böylelikle istenç yükümlülüğünü tam…

Türk Dili
Türkçe Medeniyet Dili İdi
L
isanın da bir matematiği vardır. İnsan, konuşur veya yazarken o matematik yahut lisanın kanunlarına riayet etmek zorundadır. 2 çarpı 2’nin kaç yaptığı bellidir. O gerçeği, kimse değiştiremez. Bunun gibi dilin de asırlar içinde oluşmuş kaidelerine riayet şarttır.
 
Pekâlâ; niçin “soru” değil de “sual” derdik?
 
Çünkü; Söz…
Türk Dili
Yunus Emre’nin Dili Hakiki Türkçedir
Y
unus Emre’nin kullandığı dil, zamanında herkesin kullandığı, konuştuğu dildir. İnancı, dünya görüşü ve bütün yaşayışıyla halkın, Anadolu insanının bir parçası olan Yunus’un dilde onlardan ayrılması zaten düşünülemezdi. Sanatının, belki de en büyük ve değerli tarafı da, Türkçeyi iyi kullanmış olmasıdır. “Yunus’un…
Türk Dili
RİT (Resmî İkâmeli Türkçe) Nedir?

Türkçe konuşan insanlar (millet, kavim, halk, topluluk vd.) tarafından dilin tabiî seyri içinde benimsenip kullanılan dil unsurlarının (ek, kelime, kelime grubu vd.) yerine geçmek üzere -dilin tabiî yapısına ve kānunlarına aykırı olarak- devletin karârı, kuvveti ve faâliyetiyle ikāme edilmiş unsurlarla şekil verilen…

Türk Dili
Gerçekleştirememek (!)
A

na dilimiz Türkçe, her gün büyük bir hızla bozulmaya, yıpranmaya devam ediyor. Dilin aslî yapısını bozmak, yeni kelime uydurmak çok tehlikelidir. Dünyada, Türkiye’den başka dili tahrip edilen bir millet yoktur.

Son zamanlarda öyle bir kelime peyda oldu ki; artık, gazeteci, sunucu, siyasetçi, akademisyen… hemen…

Türk Dili
Önce Osmanlı Türkçesi Sonra Ortak Alfabe
1
1 Eylül 2024’te medyada yer alan bir habere göre Türk Devletleri Teşkilatı, Türk Akademisi, Ortak Alfabe Komisyonu 34 harften oluşan Latin asıllı bir alfabe üzerinde anlaştı. Bu, uzun yol daha ne kadar sürer ve nasıl bir netice verir bunu zaman gösterecek.

Bu haberin yayılması ile bir kısım akademisyen, gazeteci,…
Türk Dili
Dil Bayramı Gelmiş, Neyime?
Aynaya baktığınızda sadece yüzünüzü değil, bir müze de görürsünüz. Yüzünüz bir anlamda size aitse de ebeveynlerinizden, büyükanne ve büyükbabalarınızdan, onların ana-babasından ve daha kadim atalarınızdan miras aldığınız özelliklerin bir birleşiminden oluyor. Sizi rahatsız eden ya da hoşnut olduğunuz dudaklarınız ve…
Türk Dili
Uyduruk Bir Dile Hapsedildik
İ
talyanlar "Traduttore traditore" derler. Yani, "Mütercim haindir." Tepeden tırnağa haklılar. Çünkü hiçbir dil diğerine tam aktarılamaz. Hele büyük diller; sanatta, edebiyatta zirvelerden seslenmiş abide lisanlar. Türkçemiz de bir zamanlar öyleydi. Fuzûlî, Bâkî, Nedim, Nâbî, işte o haşmetli dönemlerin eser adamlarıdır.

Türk Dili
Olanak Cumhuriyeti
T
anınmış Alman Türkolog Otto Jastrow üzülerek şöyle demişti: "Türk dili kültürel çok katlılığını ve nüans zenginliğini geniş ölçüde kaybederek tekrar, o ilk çıktığı tek boyutlu bozkır dili tipine yaklaşıyor."

Ve, dediği oldu. Dilimizin canına okudular. Artık, sıra üstü şiirler, hikâyeler, derinlikli fikir yazıları,…
Türk Dili
Bir Zamanlar “Büyük ve Derin Türkçe” Halkın Dili İdi
D
il ve kültür meseleleri ülkemizde müşterisiz metâdır. Ama hâlâ merâklı ve hassâs insanlarımızı görmekten mutlu oluyoruz. Yeni bakanların açıklanmasından bu tarafa -bilhâssa Millî Eğitim Bakanımız görür, işitir ve müspet bir şeyler yapabilir ümîdiyle- dil meselemizle alâkalı bir hayli yazı yazdım. Bu müşterisiz metâ…