Bize de öyle geliyor ki, Azerbaycanca ve Azerbaycan dili tabirlerinin pek tutarlı tarafı yoktur.
Dr. Cevat Hey’et’in de Tahran’da çıkan kitabında yazdığı gibi, Azerbaycanca tabiri evvelâ gramer olarak yanlıştır, zira dilleri ülkeye ve arazi adlarına göre değil, ilgili millet ve kavime göre adlandırırlar. Meselâ Rusyaca değil, Rusca, Almanyaca değil Almanca, Macaristanca değil Macarca denir. Bu sebepten hiç olmazsa Âzerbaycanca değil, Âzerî demek gerekirdi.
Azerbaycanca ve Azerbaycan dili tabirleri, bu dilin
Türk dili olduğunu belirtmiyor. Mukayese tam uygun olmayabilir, fakat misâl
için Arapça yerine Mısırca, Ürdünce veya Suudi-Arabistanca tabirlerini
kullanmak doğru olmazdı, halbuki Arapçanın bu şiveleri arasında da
bir hayli fark vardır.
Bazılarının fikrince, bu dili adlandırırken Azerbaycan kelimesine “-ca” ekini
ekleyerek kullanmak doğru değildir. Çünkü Âzerbaycan’dan başka İran’ın hemen
hemen her eyâletinde, aynı şekilde Türkiye’de ve Irak’ta yaşayan aynı (veya çok
benzer) Türk lehçesinde konuşan milyonlarca nüfuslu topluluklar vardır. Bu dile
Âzerbaycanca demek, Âzerbaycan hudutlarının dışında yaşayan, fakat aynı Türk
lehçesini konuşan toplulukları inkâr etmek olur.
Başkaları ise Âzerbaycan’ın Türkleşmesi’nden önce burada Türk dili ve lehçeleriyle hiç alâkası olmayan dil ve lehçelerin konuşulduğunu hatırlatıyor ve aynı zamanda diyorlar ki günümüzde Âzerbaycan’da yaşayan bazı azınlıkların ana dili Türkçe ile hiç ilgili değildir. Bu itirazlar dolayısıyla Azerbaycan dili ve Azerbaycanca derken, kastedilen dil açıkça belli olmuyor.
Bu itiraz ve tenkitlerden öyle anlaşılıyor ki, Sovyet Azerbaycan’ında
yaygın ve resmî olduğu şekliyle Azerbaycanca ve Azerbaycan dili
terimleri, çeşitli sebeplerden dolayı mahzurlu ve yanlıştır.
Diğer taraftan, bazıları, Âzerbaycan ve Türkiye lehçeleri de dahil, umumî
Türk dilinin bu veya diğer lehçesine genel olarak Türkçe, Türk dili ve Türkî
denmesini yetersiz buluyorlar. Hakikaten de Türk dilinin lehçeleri, çeşitli
tarihî, coğrafî ve siyasî âmiller esasında, o kadar birbirinden farklı inkişaf
etmiştir ki bunların lehçe farklılığını belirtmemek dikkatlilikten uzak
olurdu.
Bu sebepten, anlaşılan, dilin hem Türklüğü’nü, hem de lehçe özelliğini belirtmek için, yine Azerbaycan Türkçesi, Azeri Türkçe, Azerbaycan Türk dili veya Âzerbaycan Türkîsi tabirleri daha doğru, uygun ve isabetli gözüküyor. Nitekim tarihen de Âzerbaycan Türkçesi’ni umumiyetle (meselâ Farsça ve Arapça karşısında) Türkî ve Türkçe, aynı zamanda, onu Türkçenin başka lehçelerinden ayırt etmek için Oğuz Türkçesi, Selçukî Türkîsi, Âzerî Türkçe ve Âzerbaycan Türkçesi şeklinde de adlandırmışlardır.
*Azerbaycanlı
