ugün Ermenistan'ın başşehri olan Erivan (Revan) Türk yurdu idi. Tarihi kayıtlarda geçen yer adları, Revan'ın Türk kimliğinin en önemli göstergesidir. Bunun yanı sıra konar-göçer bir hayat tarıma sahip olan Türkmen gruplarının psiko-sosyal durumlarının anlaşılması, Türk insanının yer ismi verirken nelere dikkat ettiği ve Türkçe'nin hangi imkânlarından faydalandığı, toprağın milliyet kimliği hususlarında en önemli gösterge yer isimleridir. Bu yüzdendir ki, Ermeniler sürekli olarak bu tarihi yer adlarını değiştirmeye, geçmişi unutturmaya çalışmaktadırlar.
Lakin elde mevcut
tahrir defterleri, yer adları ne kadar değiştirilirse değiştirilsin, yine de
geçmişin izlerini aydınlıkta tutmaktadır. Bazılarının "yer adları tarihin aynasıdır” ifadesi bu açıdan büyük önem
arz eder. Tahrir defteri tutmak gibi bir usul geliştiren Osmanlıların, geleceğe
yaptığı ve bıraktığı en büyük hizmet ve miras belki de budur.
Bölgenin yer adları
incelendiğinde, şahıs, boy, aşiret, oba, oymak, mimari yapı isimleriyle tabii
çevrenin yer ismi vermede en önemli kaynaklar olduğu, bunların yanında eşya,
bitki, meslek ve hayvan adlarından da faydalanıldığı görülmektedir. Mesela;
Revan adı, çevresi dağlarla çevrili geniş bir düzlük coğrafyasına nazaran, yani
"revan yerde" bulunduğu
için verilmiş olabileceği gibi, köyü geliştiren Revan Kulu Han'a izafeten de
verilmiş olabilir.
Bu durumda bu ad, şahıs
veya tabii çevre kaynaklıdır. Revan şehrindeki mahalle isimlerinden İsalı,
Küçük Kaykı ve Hacı İlyas Türkçe şahıs adı, Mardiros ve Ohan Ermenice şahit
adı, Merze (bahçe), Dereköy, Bağlar, Depebaşı tabii çevreyle ilgili yer adı,
Temirbulak, Ohçapert (pert=kule, kale) ve Yenice (yeni yerleşme) yapıyla ilgili
yer adlarıdır.
Revan
Yer İsimlerinin Tasnifi:
Tabii
çevreyle ilgili yer adları: Revane, Taşçılu, Güneş, Kırık, Sarıbeller,
Çatallar, Bük kesen, Kazan dere, Kara depe, Vadi, Esi, İnce Dere, Gölkendi, İnagıl,
Eğrice, Köynük, Susuz, Sökün, Girin bağ, Körlü.
Şahısla
ilgili yer adları: Hacı İlyas, Nure Keyfi, Nure Güne, Naci
Beg, Kemal Derviş, Şahap, Koç Ahmed, Hacı Bayram, Kışlak, Murad, Yakup viranı,
Üveys, İbrahim Süleyman kışlagı, Ali Bestam, Şahverdi, çiftlik-i Recep, Oruç,
Seydullah, Şeyh Halid mezrası, Harun Torun, Musa Haslu, Pir Ahmed Abdal, Kara
deli kışlağı, Musa Derviş, Şehriyar, Selman sarayı, Ali Kara, Mısır Derviş,
Kara hacı, Mihribanlu, Aksak Ahmed, Tur Ali, Yar Ali, Musa Hacılu, Pir Mehmed,
Mustafalu, Abdal Musa, Gökçe beyli, Uveys beglü, Kızıl temür, Ak temür, Uluhan
beg, Han Ahmedlü, Kara Hamzalu.
Boy,
oba, toplulukla ilgili yer adlan: Karakoyunlu, Yasavullu,
Kuzugüdenlü, Cebehanlu, Ozanlar, Hasan Avar/Han Avar, Pirhanlu, Kınık Hacı,
Takcanlu, Kara Acem, Hacı karalu, Kürtav, Samagar, Muganlu, Kürtelü, Palu,
Gilan-ı ulya, Gilan-ı sufla, Ağaçeri, Ali Kızık, Nevruzlu, Candarlar, Kasanlu,
Avşar, Karaca Abdul, Uz, Büyük Kargın, Küçük Kargın, Kuşancı, Dünbülli, Şamlu,
Arablu, Tatarlı, Ozanlu, Türkmanlu, Terekeme, Arapgirlü, Beğdilli, Kebirli,
Baharlı Peçenek, Ali Kaçarlu, Şamlu, Kıpçak, Ayrımlu, Bayındır, Kengerli.
Eşya
ilgili yer adları: Dibeklü, Taraklı, Bardaklu, Kargılu,
Eğerlü, Sadak, Saban, Çapan, Kargıcık.
Yapıyla
ilgili yer adları: Gök künbed, Gök kilise, Kızıl kale,
Kara kale, Ağca kale, Kız kalesi, Toprak kale, Üç kilise, Ağca kilise, Kara
kilise, Değirmenlik, Hatun arklu, Kumlu hisar, Eğrek, Kızıl Eğrek, Çardaklu,
Bulakbaşı, Kara bulak, Bulaksız, Ahırgan.
Bitki,
yiyecek, içecek adıyla ilgili yer adları: Güllüce,
Başaklu, Elmalu, Soğan, Bahçecik, Çöğender, İncirlü, Enginar, Gül derviş, Kamışlu çukuru,
Dağdagan, Balluca, Acısu, Bolutlu, Balkar ağaç, Reyhan, İğdelü, Akgüli.
Tabiattan
renkte ilgili yer adları: Kızıl viran, Ak viran, Karaca viran,
Karaca kışla, Kızıl vank, Kızıl ula, Ağca kışlak, Kara depe, Karabağ, Kızıl
viran, Ağca viran, Kızılcalu.
Sosyal
statüyle ile ilgili yer adları: Ağa çorum, Ağa tosun,
Molla Hızır, Lala beg, Şeyhzadelü, Abdal, Peder Vaniş, Hacılu, Halife Başsuz, Mihmandar, Emir venk, Babalar
Kadıkündi, Şeyhcik, Zimmi.
Hayvanla
ilgili yer adları: Porsuklu, Develü-yi kebir, Develüyi
küçük, Sırlı koç, Kurtluca, Katırlu, Koyunlu, Keçilü, Toklu viran, Teke,
Kuzukomu, Camışlu, Kuzucu, Öküzbatır, Karakuş.
Meslekle
ilgili yer adları: Börkçü Ohan, Mezadlu, Kuşakçı,
Demircilü, Hallaç, Kuzugüdenlü.
Netice olarak,
Revan'daki yer adlarının büyük çoğunluğu Türkçe kelimelerden meydana
gelmektedir. Sökün, Kör bağ, Girin, Bolut, Dağdagan, Eğrek, Köynük, Tur Ali,
Yar Ali gibi yer adları araştırmamız esnasında dikkatimizi çekmiştir. Çünkü
aynı yer adlarına Anadolu'nun güneyindeki Tarsus sancağında da rastlamaktayız.
Çukurova, Uç-ok ve Boz-oklu aşiretlerin hayat sürdüğü bir alandı. Bu boylara
mensup aşiretlerin birleşmesiyle Varsak Türkmen konfederasyonu oluşmuştu. İşte
bu yer adları Safevi hizmetine giren Varsak aşiretlerinin Anadolu'dan getirdikleri
hatıralarından başka bir şey olmasa gerek.
Yukarıda bazı
örneklerini verdiğimiz üzerinde çalışma yapılan 763 yer isminden yaklaşık
%83'ünün Türkçe olduğu tespit edilmiştir. Bununla birlikte gerek bölgede daha önceden
yerleşenlerin kullandığını sandığımız bazı yer isimleriyle, gerek Türkçe'ye
Farsça, Arapça, Ermenice ve Kafkas dillerinden girmiş yabancı kelimeler de yer
ismi olarak kullanılmıştır. Bugün bu yer adlarının büyük kısmı ortadan kalkmıştır.
Çünkü Ermeniler 1935'ten itibaren sistemli yer adı değiştirme kampanyası
yürütmektedir. Bu işlemin gelecekte bölgede tek bir Türkçe yer adı kalmayıncaya
kadar devam edeceği anlaşılmaktadır.
