beydullah Ahrar Hazretleri (1404-1489) Türkistan’ın en büyük alim ve evliyalarındandır. Kabri Semerkant’ta Nadir Divan Beği medresesinin arkasındaki geniş avluda bulunur.
Avlunun güney duvarı açık ve kapalı mescitler dizisiyle kapatılmış. Ortadaki büyük havuzun solunda hazire bölümü var. Mescitlerin ortak minaresi binalardan ayrı, havuzun kenarındadır.
Minare kare prizma biçiminde bir kuleciktir. Dört kemerli ezan okuma yerinin üstü dilimli tonoz-kubbe ile kapanır. Çepheleri kartuşlar ve kemerli nişlerle tezyin edilmiş.
Soldaki birinci mescit (1640) açık ve kapalı olmak üzere iki bölümlüdür. Sol baştaki mescidin ön cephesi sütunlarla avluya açılır. Bitişiğindeki kapalı bölümü süsleyen “Allahu Ekber” yazılarıyla işlemeli bordür, hiç kesilmeden açık mescidin cephesini de çerçeveler. Bordürün altında geniş mukarnas bant bulunur.
Mukarnas başlıklı ahşap sütunların alt kısmı küreseldir. Sütun ve taş kaidesi çok renkli boyanmış. Mescit duvarlarının alt kısmını kaplayan turkuvaz çiniler, çiçekli bordürlerle kuşatılır. Kemerli modüller ve raf ödevli nişciklerle hareketlenen duvarda tüm çiniden mihrap, çarpıcı ihtişam sergiliyor.
Mihrap çerçevesi iki katlı yazılarla kuşatılır. En üstü mukarnas saçak ile taçlanmıştır. Mihrap nişi kilim motiflerine benzer desenlerle işlenmiş. Yukarısında yazı kuşağıyla çerçevelenen kare pano yine hat ile tezyin olunmuş.
Tavanı mukarnas çerçeveli üç bölüm halinde düzenlenmiş. Ahşap çıtalarla süslenen tavan, boşluk bırakılmaksızın altın varak ve kalemişi nakışlarla donatılmış. Her bölümün ortasındaki yıldız tabanlı, mukarnas dolgulu kubbeciklerle tavan bezemesine derinlik verilmiş. Bu güzel süslemeler içinde sağ köşedeki minber, sadece dört basit basamaktan ibarettir.
Kapalı kısmın çephesi büyük nişlerle oluşur. Sırlı tuğladan geometrik desenlerle işlenmiştir. Tepe penceresinin içliği ve niş kemerinin köşelikleri çinilerle bezenmiş. Kemerin üstündeki boşluklar hat yuvası izlenimi veriyor. İçeriye girdiğimizde ahşap tavanlı, küçük mekan buluyoruz. Duvarların alt kısmı, dış mescitle aynı anlayıştaki çinilerle kuşatılır. Tavana yakın modüler kemerlerden başka tezyini yok. Mihrap da yoktur.
İkinci açık mescidin (1910) çatı hattı ortada yükseltilerek içi mukarnas dolgulanmış. Böylece taçkapı anlayışı, açık mescide de uygulanmış. Mukarnas başlıklı ahşap sütunların altı sanki lale biçimli geçmelerle yumurta formu üzerine oturtulmuş gibi görülür. İçerisi kare planlı, kasetli tavanlıdır. Tavanın yükseltilen kısmına kalemişi nakışlar ve yıldız tabanlı mukarnas kubbecik tezyin edilmiş. Tavandan duvara mihrapta olduğu gibi mukarnas kemerciklerle geçilir. Duvarlar modüler kemerli nişler ve gayet az kalemişi ile süslenir. Yüksek mihrabı çift nişlidir. Nişlerin ikisi de mukarnas yaşmaklıdır.
Üçüncü mescidin cephesinde süs olarak turkuaz sırlı tuğladan ince bordür ve kufî “Allahu Ekber” yazısı görülür. (Yard. Doç. Dr. Gözde Ramazanoğlu)
