aratay Medresesi, II. İzzeddin Keykavus devrinde Emir Celâleddin Karatay tarafından, 649 H. (1251 M.) yılında yaptırılmıştır. Mimarı bilinmemektedir. Osmanlılar devrinde de kullanılan medrese XIX. yüzyılın sonlarında terk edilmiştir.
Selçuklular devrinde hadis ve tefsir ilimleri okutulmak üzere “kapalı avlulu medrese” plan tipinde tek eyvanlı ve tek katlı olarak yapılmıştır. Giriş doğudan gök ve beyaz renkli mermerden yapılmış kapı ile sağlanmakta olup Selçuklu devri taş işçiliğinin eşsiz bir örneğidir. Kapının üzerinde Tevbe sûresinin: “Allah, iyilik yapanların ecrini (sevâbını) katiyen zâyi etmez.” Meâlindeki 120. Ayeti ve Medresenin yapımı ile ilgili kitabe yer almaktadır. Kapının diğer yüzeylerinde ise seçme ayet ve hadislere yer verilmiştir.
Kapıdan, önce kubbeyle örtülü (şimdi üzeri açık) bir avluya buradan da bir kapı ile medreseye girilir. Medrese avlusunun üzeri, merkezinde aydınlık feneri bulunan mozaik çinilerle kaplı kubbe ile örtülüdür. Kubbe kasnağında duvarların üst kısmındaki bordürlerde ve hücre kapıları üzerindeki panolarda ayetler yazılıdır.
Binanın batı yönündeki beşik tonozlu ana eyvanın kemerinde Besmele ve Âyete’l-Kursi yer almaktadır. Kubbeye geçmiş elemanı olan üçgenlerde ise Muhammed, İsa, Musa ve Davud peygamberlerin isimleri ile dört büyük halife; Hz. Ebubekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali’nin isimleri bulunmaktadır.
Eyvanın güneyindeki kubbeli hücre Celâleddin Karatay’ın türbesidir.
Eyvanın kuzeyindeki kubbeli hücre dava önce yıkılmış olup 2006 yılında yapılan kurtarma kazısı ve restorasyon çalışmalarından sonra tamamlanmıştır.
Medrese duvarlardaki mozaik çinilerin geçmişte büyük bir kısmı dökülmüştür. 2008 yılında yapılan restorasyon çalışmalarında ana avlunun kuzey ve güney duvarlarında yer alan mozaik ve plaka çinilerdeki eksik kısımların bir bölümü tamamlanmıştır. Çinilerde kullanılan renkler, turkuaz (firuze), lacivert ile siyahtır.
Celâleddin
Karatay’ın ismi Konya’nın merkez ilçelerinden birine verilmiştir.
