uhara’da bulunan Kelan Mescidi, yaklaşık 500 metre x 650 metre taban oturumuyla çok büyük bir eserdir. Dünyanın en yüksek ve büyük kapısına sahiptir.
Ön cephe tek katlıdır. Köşelerinde şerefesiz minareleri var. Duvarlar ince nişli panolarla hareketlidir. Panoların içinde tuğla dizilişiyle süs yapılmıştır. Bina bir kemerle muazzam Kelan minaresine bağlanır.
Binadan %65 yani üç misli daha yüksek taçkapı, öne çıkartılmış. Ortasında çok yüksek kemerli giriş nişi bulunur. Kapı çerçevesi kartuşlar içinde yazı ile kuşatılır. Büyük kemerin köşelikleri çiniden yıldız motifleriyle dolguludur. Giriş eyvanını örten dilimli yarım kubbe iç içe geçen kemerlerin kesişen hatlarıyla süslenir. Eyvan nişi, ortasından hat kuşağı ile sarılır. Yukarısında galeri, altında kapı ve nişler var. Kapı yine hat ile taçlanır. Nişlerin köşelikleri ve bordürleri çinilerle donatılmıştır.
Taçkapı beden duvarına, çinilerle bezemeli, çapraz konumlu nişlerle bağlanır.
Mescitin beş kapısı var. Yan girişleri cephelerden ileriye alınıp yükseltilerek belirlenmiş. Ön cephedeki giriş kapısı en özenlisidir.
Kapıdan geçilince cami kotuna merdivenlerle iniliyor. Anadolu’da pek görülmeyen avlulu cami tipindedir. Kabaca çok büyük avluyu saran, revak anlayışında, dört sıralı, kubbeli odalar topluluğu diye tanımlayabiliriz.
Girişin karşısında binadan üç misli daha yüksek ve dış kapıdan daha büyük bir taçkapı görüyoruz. Burası mihrap odasının kapısıdır. Mihrabı vurgulamak için üzerinde gayet yüksek kubbe yapılmış. Kubbesi taçkapının üzerini de aşarak görünür. Çerçeveleri çini, içi kufî hat ve geometrik desenlerle bezenmiş. Ortadaki nişin köşelerine çini sütunçeler tezyin edilmiş. Kemer içi ve yan yüzleri geometrik desen ve hat dolguludur. Çini hat, sütunçelerin üstü hizasından nişi kuşatır. Kemerli büyük geçişin yanlarında yine panolar var. Köşeliklerindeki çiniler dökülmüş.
Turkuvaz çinilerle kaplı kubbenin yüksek kasnağı iri kufî hat ile sarılır. Kubbe eteğini dalgalandıran mukarnas ve iki sıralı çini hat lacivert renkte bezenmiş. Bu kubbe dışında diğer kubbeler, binanın dışından görülmez.
Avlunun ilerisinde, mescit kapısının önündeki kubbeli yapının minber olduğu söyleniyor. Dış yüzleri süslemeli, sekizgen bina, zeminden yüksektir. Her yüzdeki kemerlerin üstünde kitabe için boş kartuşlar var.
Dört eyvanlı büyük avluyu kuşatan revakların ayakları, bölgede taş olmadığı için, tuğladan yapılmıştır. Revak ve niş kemerlerinin köşelerini bezeyen çinileri restorasyon çalışmaları nedeniyle göremiyoruz. Kemerlerin çevresi ve subasman sırlı tuğlalarla desenlenmiş.
Yanlardaki taçkapılar daha küçüktür. Çerçevesi geniş bordürle sarılır. İçinde fazla derin olmayan kemerli nişler bulunur. Nişlerin içi geometrik desen ve kufî hat dolguludur.
Büyük taçkapıdan mihrabın yerleştiği üç eyvanlı, kubbeli, yüksek mekana giriyoruz. Duvarlar 1.20 metre kadar yükseklikte çini levhalarla kaplıdır. Karşıdaki nişin içi mukarnas yaşmaklı bir diğer nişle süslenir. Mihrap da buradadır. Zeminden birkaç basamak yüksekteki mihrap tüm çinidendir. Etrafını hat kuşağı sarar. Mihrap nişi de iki kademeli yapılmış. Alttaki kubbeli, üstteki mukarnas örtülüdür. Bütün çini yüzeyi,. Mukarnas dahil, çiçekler, rumîler, kıvrık dallı işlemelerle donatılmış.
Çıkış tarafında kapı çerçevesinin üst kısmı yıkılmış. yalnız eyvan tonozu kalmış. Eyvan içinde, kapının iki yanında kemerli panolar var. Üst kısmı geometrik desenler ve kufî "Ya Allah", "Muhammed" yazılarıyla bezenmiş. (Yük. Mimar G. Ramazanoğlu)
